Mezür Nedir, Ne İşe Yarar? Mezür Çeşitleri ve Doğru Okuma

Mezür, sıvıların hacmini ölçmek için kullanılan, üzerinde hacim dereceleri bulunan silindirik laboratuvar kabıdır. Dereceli silindir olarak da adlandırılır. Laboratuvarda en sık kullanılan hacim ölçüm aracıdır; beherden çok daha doğru, balon joje ve pipetten ise daha pratik bir ölçüm sağlar.

Bu yazıda mezürün ne işe yaradığını, hangi durumda başka bir hacim kabının tercih edilmesi gerektiğini, çeşitlerini ve doğru okuma yöntemini anlatıyoruz.

Mezür Ne İşe Yarar?

Mezürün temel görevi, belirli bir hacimde sıvıyı ölçüp bir başka kaba aktarmaktır. Çözelti hazırlama, reaktif ekleme, numune hacminin belirlenmesi ve seyreltme işlemlerinde kullanılır.

Mezürün yeri, doğruluk ile pratiklik arasındadır. Laboratuvardaki hacim kaplarını doğruluk sırasına göre dizersek:

Pratik kural şudur: sonucun hesaplamaya doğrudan girdiği kantitatif işlerde balon joje ya da pipet, yaklaşık bir hacmin yeterli olduğu günlük işlerde mezür kullanılır. Beherin üzerindeki dereceler ölçüm amaçlı değildir; bu konuda beher nedir yazımıza göz atabilirsiniz.

Mezür Nasıl Okunur?

Mezürdeki sıvı yüzeyi düz değil, kavislidir. Bu kavise menisküs denir. Doğru okuma için:

• Mezürü düz bir zemine koyun. Elde tutularak yapılan okuma, mezür eğik durduğu için hatalıdır.
• Gözünüzü menisküs hizasına getirin. Yukarıdan bakmak hacmi olduğundan fazla, aşağıdan bakmak az gösterir.
• Menisküsün alt noktasını okuyun. Su ve sulu çözeltilerde menisküs çukurdur ve en alt noktası okunur. Cıva gibi birkaç istisnada menisküs tümsektir ve üst nokta okunur.
• Arka plan kullanın. Mezürün arkasına beyaz bir kart, altına ise koyu bir şerit tutmak menisküsü belirgin hale getirir.

Doğru Hacimde Mezür Seçmek

Mezür seçiminde en sık yapılan hata, küçük bir hacmi büyük bir mezürle ölçmektir. Mezürün hata payı hacmiyle orantılıdır; 100 ml'lik bir mezürle 8 ml ölçmek, 10 ml'lik bir mezürle ölçmekten çok daha hatalı sonuç verir.

Kural: ölçeceğiniz hacme en yakın, ondan küçük olmayan mezürü seçin. 8 ml için 10 ml, 45 ml için 50 ml, 180 ml için 250 ml'lik mezür uygun seçimdir.

Bu nedenle laboratuvarların çoğunda 10, 25, 50, 100, 250, 500 ve 1000 ml'lik mezürlerden oluşan bir set bulunur.

Mezür Çeşitleri

Cam Mezürler

Borosilikat camdan üretilir. Kimyasallara dayanıklıdır, şeffaflığı iyidir ve organik çözücülerden etkilenmez. Doğruluk açısından plastik mezürlere göre üstündür. Dezavantajı kırılgan olmasıdır; bu yüzden çoğu cam mezürün tabanı altıgen formda üretilir ya da plastik bir tabanla desteklenir, böylece devrildiğinde yuvarlanmaz.

Plastik Mezürler

Genellikle polipropilenden üretilir. Kırılmaz ve hafiftir; eğitim laboratuvarları, saha çalışmaları ve kırılma riskinin yüksek olduğu ortamlar için uygundur. Hidroflorik asit gibi camı aşındıran kimyasallarla çalışırken plastik mezür zorunludur. Buna karşılık bazı organik çözücülere dayanımı sınırlıdır ve doğruluk sınıfı genellikle B'dir.

Skala Tipleri

• Mavi ya da beyaz baskılı skala: Okunaklıdır. Baskının kalıcılığı, sık yıkamada önem kazanır.
• Kabartma skala: Dereceler gövdeye kabartma olarak işlenmiştir. Silinmez, uzun ömürlüdür; özellikle plastik mezürlerde tercih edilir.

Uzun Form ve Kısa Form

Uzun form mezürler daha dar ve yüksektir; aynı hacim farkı daha uzun bir mesafeye yayıldığı için okuma daha hassastır. Kısa form mezürler daha dengeli durur ve devrilme riski düşüktür.

A Sınıfı ve B Sınıfı Mezür

Mezürler doğruluk toleranslarına göre iki sınıfa ayrılır. A sınıfı mezürlerin izin verilen hata payı B sınıfına göre yaklaşık yarı yarıyadır ve genellikle sertifikalı olarak sunulur. Akredite laboratuvarlar ve hassas ölçüm gerektiren işler için A sınıfı, rutin ve eğitim amaçlı kullanımlar için B sınıfı yeterlidir.

Mezürün üzerindeki "In" ya da "Ex" işareti de önemlidir. In, kabın belirtilen hacmi içerecek şekilde; Ex ise belirtilen hacmi akıtacak şekilde kalibre edildiğini gösterir. Sıvıyı başka bir kaba aktaracaksanız bu fark sonucu etkiler.

Sık Yapılan Hatalar

• Mezürde ısıtma yapmak. Mezür ısıtma kabı değildir. Isı camın boyutunu kalıcı olarak değiştirebilir ve kalibrasyon bozulur.
• Mezürde çözelti hazırlamak. Katı çözme ve karıştırma işlemleri beherde yapılmalı, hacim tamamlama için balon joje kullanılmalıdır.
• Mezürde saklamak. Mezür ağzı açık bir kaptır; buharlaşma ve kirlenme olur. Saklama için kapaklı şişe kullanılmalıdır.
• Etüvde yüksek sıcaklıkta kurutmak. Hacim kapları oda sıcaklığında havayla kurutulmalıdır.
• Sıcak sıvı ölçmek. Mezürler belirli bir referans sıcaklıkta kalibre edilir; sıcak sıvının hacmi farklı okunur.

Sıkça Sorulan Sorular

Mezür ile balon joje arasındaki fark nedir?

Mezür dereceli bir kaptır ve farklı hacimleri ölçmeye imkan verir. Balon joje ise tek bir hacim için kalibre edilmiştir, boynunda tek çizgi bulunur ve çok daha doğrudur. Standart çözelti hazırlamak için balon joje kullanılır. Ayrıntı için balon joje nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Mezür okunurken menisküsün neresine bakılır?

Su ve sulu çözeltilerde menisküsün en alt noktası okunur. Okuma, mezür düz bir zemindeyken ve göz menisküs hizasındayken yapılmalıdır.

Cam mı plastik mezür mü almalıyım?

Doğruluk ve kimyasal dayanım öncelikse cam, kırılma riski ve hafiflik öncelikse plastik mezür tercih edilir. Hidroflorik asitle çalışıyorsanız plastik mezür zorunludur.

Mezür ısıtılabilir mi?

Hayır. Isıtma camın boyutunu değiştirerek kalibrasyonu bozar. Isıtma gereken işlemler beher ya da erlende yapılmalıdır.

A ve B sınıfı cam mezürleri cam mezürler, kırılmaz polipropilen modelleri plastik mezürler kategorimizde inceleyebilirsiniz.